Nowelizacja ustawy o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, spowodowana jest koniecznością podjęcia natychmiastowych działań, które zapobiegną utracie płynności finansowej od 2011 r. W pierwszych słowach uzasadnienia taki właśnie motyw wniesienia projektu o numerze sejmowym 3292 deklarują Autorzy nowelizacji. Z tego punktu widzenia prezentowane są skutki ekonomiczne projektu przy jednoczesnym zupełnym pominięciu skutków jakie proponowane zmiany odcisną na sytuacji ekonomicznej zakładów otrzymujących dotychczas wsparcie związane z zatrudnieniem osób niepełnosprawnych oraz w konsekwencji z sytuacją na rynku pracy tych osób.

Krajowy Związek Rewizyjny Spółdzielni Inwalidów i Spółdzielni Niewidomych kierując się koniecznością przeprowadzenia analizy skutków także od strony biorców świadczeń przeprowadził anonimową fakultatywną ankietę, pozwalającą ocenić znaczną część tych skutków w perspektywie najbliższych lat, w odniesieniu do poszczególnych zakładów, a nie tylko w postaci zagregowanej. Łącznie otrzymaliśmy dane z 43 zakładów, dotyczące wszystkich zatrudnionych niepełnosprawnych w czerwcu 2010 roku i na tej podstawie obliczyliśmy aktualną pomoc jak i jej zmiany w kolejnych latach ewentualnego wdrażania proponowanych zmian. Tablice ilustrujące sytuację zakładów badanych przedstawiamy w załączeniu.

Specyfika spółdzielczych zakładów pracy chronionej polega na tym, że istnieją one już z reguły ponad 50-60 lat ich celem nadrzędnym jest ochrona miejsc pracy - najczęściej wieloletnich członków zatrudnionych na podstawie spółdzielczego stosunku pracy. Niesie to za sobą implikacje w zakresie większej trwałości zatrudnienia w spółdzielni, mniejszej elastyczności zatrudnienia i prosocjalnego charakteru polityki zakładu, utrzymującego często przychodnie i ośrodki rehabilitacyjne wbrew realiom ekonomicznym.
Badane spółdzielnie zatrudniają przeciętnie 80% pracowników niepełnosprawnych, z czego ok. 40% to osoby z umiarkowaną i znaczną niepełnosprawnością, a 15% to osoby o szczególnych schorzeniach. Odnosząc się do projektu nowelizacji z perspektywy spółdzielczej, musimy stwierdzić, że generalnie znacząco zmniejsza ona systemową pomoc publiczną na zatrudnienie osób niepełnosprawnych, i w przypadku wielu jednostek spółdzielczych będzie stanowiła poważne zagrożenie dla dalszego trwania spółdzielni.

1. Zapisy zawarte na wstępie w art. 1 pkt 1, definiujące najniższe wynagrodzenie, na podstawie którego ustalane będą świadczenia, na poziomie z 2009 r. i nie przewidujące żadnych mechanizmów jego waloryzacji, świadczą o intencji stopniowego wygaszania systemu wsparcia. Coroczne podwyżki minimalnego wynagrodzenia będą przecież nieuchronne i będą podwyższały poziom kosztów płacy także osób niepełnosprawnych, zwiększając rozpiętość między rzeczywistymi płacami a ich częścią refundowaną. Mimo trudnej doraźnej sytuacji finansowej PFRONu w akcie prawnym rangi ustawowej, niezbędne jest zapisanie mechanizmu waloryzacyjnego w najgorszym przypadku, działającego z pewnym opóźnieniem.
2. Zapisane w art. 1 pkt 8 propozycje zmian w art. 22 ustawy o rehabilitacji, prawie całkowicie likwidują tzw. „ulgę sprzedażną”. Polega ona na udzielaniu przez zakłady zatrudniające osoby niepełnosprawne swoim odbiorcom zobowiązanym do wpłat na PFRON ulgi w tych wpłatach proporcjonalnie do wysokości kosztów pracy zatrudnionych u siebie niepełnosprawnych w umiarkowanym i znacznym stopniu. Tego typu ulgi stosowane są także w innych krajach (np. we Francji), stanowią istotny element pozwalający zakładom o wyższej koncentracji zatrudnienia niepełnosprawnych skutecznie konkurować z innymi producentami mimo braku preferencji w przetargach. Obecnie ulg takich udzielają pracodawcy zatrudniający co najmniej 10% niepełnosprawnych w znacznym i umiarkowanym stopniu, a w świetle projektu byłaby to grupa znacznie węższa, bowiem dotyczyłaby tylko pracodawców zatrudniających co najmniej 30% osób o szczególnych schorzeniach zaliczanych do znacznego i umiarkowanego stopnia niepełnosprawności oraz niepełnosprawnych ruchowo w stopniu znacznym. W badanej przez nas populacji 43 zakładów dotyczyłoby to jedynie 5 spośród nich. Udzielane ulgi w badanej próbie sięgają 56% (średnio 20%), a skutki utraty tego przywileju są trudne do oszacowania. Z pewnością nie będzie możliwe obniżenie cen w skali wyrównującej te straty i realna będzie utrata znacznej części kontraktów, często od wielu lat realizowanych. W czasie konsultacji prowadzonych wśród członków naszego Związku tak drastyczne ograniczenie budziło szereg wątpliwości. Wskazywano, że „ulga sprzedażna” jest dla znacznej części zakładów trwałym elementem zawartych umów i jej zniknięcie spowoduje bardzo poważne ograniczenie zamówień – zwłaszcza w sferze usług. Mając też świadomość poważnego uszczuplenia wpływów PFRON z tego tytułu zwracano uwagę, że część oferowanych szczególnie wysokich ulg na poziomie przekraczającym niekiedy 50% wartości kontraktu powinna być poddana przez PFRON gruntownej kontroli rzetelności, co zdaniem większości spółdzielni dałoby znaczne oszczędności. Ponadto proponowano również zapisanie w ustawie ograniczenia dla wysokości tej ulgi na poziomie nie wyższym niż np.: 30%, co automatycznie wyeliminowałoby skrajności, w tym zakresie i mogłoby stać się przesłanką dla radykalnego ograniczenia strat PFRON.
3. Największe konsekwencje wywołują zapisy art. 1 ust. 11-13 i art. 8 i 9, dotyczące dofinansowania do wynagrodzeń. W tablicy 2 w ostatnich kolumnach ukazano jaką część obecnego dofinansowania SOD utracą poszczególne spółdzielnie i to bez uwzględnienia skutków wzrostu kosztów spowodowanych wzrostem płacy minimalnej czy też konsekwencji drastycznego obcięcia „ulgi sprzedażnej”. Po ewentualnym zrealizowaniu wszystkich proponowanych zmian w roku 2013 dofinansowanie SOD zmaleje przeciętnie o 30%, przy jednoczesnym ogromnym zróżnicowaniu skali strat. W 8 badanych spółdzielniach straty byłyby niższe niż 20% a na drugim krańcu w innych 8 spółdzielniach straty przekroczyły by 40% osiągając w jednym przypadku aż 60%. Taka skala proponowanych zmian będzie stanowiła zagrożenie bytu ekonomicznego znacznej części spółdzielni i wywoła poważne działania dostosowawcze w strukturze zatrudnienia. Już planowane na rok 2011 odebranie uprawnień do refundacji wynagrodzeń pracowników zaliczonych do lekkiego i umiarkowanego stopnia niepełnosprawności, posiadających ustalone prawo do emerytury, dotknie ponad 15% niepełnosprawnych zatrudnionych w badanych spółdzielniach z tym, że w skrajnym przypadku udział takich osób sięga aż 50%. Jest niestety prawdopodobne, że pracodawcy będą zmuszeni do znaczących redukcji zatrudnienia takich osób, ale w spółdzielniach z racji specyfiki spółdzielczego stosunku pracy sprawa jest szczególnie delikatna i skomplikowana. Ewentualne rozstanie się z długoletnim członkiem spółdzielni, oprócz taktu i delikatności wymaga także czasu. Dlatego też wnosimy, by w przypadku spółdzielczych zakładów pracy chronionej vacatio legis, dla zapisanej w pkt. 11 pkt b zmiany, wynosiło 12 miesięcy.
4. Wprowadzana w art. 1 pkt 18 zmiana likwiduje, w stosunku do ZPChr, zwolnienia z podatków od nieruchomości, leśnego, rolnego i od czynności cywilno-prawnych, nie ma wpływu na sytuacje ekonomiczną zakładu, ale istotnie, bo o około 20% obniża środki wpływające na Zakładowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych. Jeszcze dalej idzie zmiana zaproponowana w art. 4, zgodnie z którą środki pochodzące z zatrzymanego w ZPChr podatku dochodowego od osób fizycznych nie w 10%, a w 50% maja być przekazywane na PFRON. Łączne działania obydwu tych przepisów w przeciętnym zakładzie powoduje redukcję odpisów aż o 60% i to bez żadnego związku ze strukturą zatrudnienia osób niepełnosprawnych oraz realizowanych wydatków z tego funduszu. Taka ewentualność w szczególności dotknęłaby spółdzielnie, które charakteryzują się szczególnie wysokim udziałem w zatrudnieniu osób niepełnosprawnych oraz bardziej prosocjalną polityką wydatkowania ZFRON (utrzymywanie przychodni czy ośrodków rehabilitacyjnych).
   

Nasza propozycja w tym zakresie polegałaby na powiązaniu udziału środków pozostających w ZPChr z udziałem osób niepełnosprawnych w zatrudnieniu. Uznając zatem trudną sytuację finansową PFRON, proponujemy by, na jego rzecz przekazywać co najmniej 20% środków z ulg, a w zakładzie pozostawałby procent równy udziałowi niepełnosprawnych w zatrudnieniu, ale nie więcej niż 80%.

Prezes Zarządu
Jerzy Szreter
23.09.2010

W załączeniu:

• załącznik 1
• załącznik 2
• pismo do Posła Marka Plury - stanowisko KZRSIISN
• Stanowisko KRAZON 22.09.2010 do druku sejmowego